Bir fikir sistemle buluştuğunda ne olur?

Hatırlamak zorunda olduğun bir kural, sistem değildir.

Bu cümleye bir fikirle değil, bir arızayla vardım. Bu sitede yazılı bir kural vardı: veritabanı göçleri elle uygulanır. Kural açıktı, dokümanda duruyordu, herkes biliyordu. Bir göç unutuldu.

Sonuç şuydu: o kolonu okuyan her sorgu patladı, okuma katmanı tohum verisine düştü ve site 24 saat boyunca veritabanındaki 23 gerçek kaydı değil, örnek veriyi gösterdi. Derleme geçti. Tip denetimi geçti. Dört ayrı tarayıcı denetimi geçti. Hiçbiri yalan söylemedi — boş bir liste "hata" değil, "sonuç yok" olarak çiziliyordu.

Kuralı bir kez daha yazmanın bunu düzeltmeyeceği o gün belli oldu.

Üç seviye

O günden beri bir kuralı üç seviyeden birine yerleştiriyorum, ve hangisinde durduğunu bilmek kuralın kendisinden önemli.

Birinci seviye: düzyazı. Kural bir dokümanda yazılı. Uygulanması insanın o an hatırlamasına bağlı. Yukarıdaki arıza burada yaşandı. Düzyazının işe yaradığı tek durum, kuralı okuyan kişinin zaten yapacak olmasıdır — yani hiçbir şey eklemediği durum.

İkinci seviye: sinyal. Kural bir komut haline geliyor ve ihlali görünür oluyor. Göç arızasının cevabı bu oldu: bir komut, göç dosyalarını canlı şemayla karşılaştırıyor ve eksik olanı söylüyor. Yasal katmanda dört denetim betiği var ve hepsi bilerek kapı değil sinyal — hiçbiri derlemeyi durdurmuyor.

Bu bilinçli bir tercih. Meşru işi durduran bir kapı ya işi durdurur ya bypass edilir; ikisi de sinyali öldürür. Uyarsın, engellemesin.

Üçüncü seviye: yapısal imkânsızlık. Kural ortadan kalkıyor, çünkü ihlali yazılamaz hale geliyor.

Bu sitenin altbilgisindeki yasal bağlantılar elle yazılmıyor; belge dizininden türetiliyor. Sayfası olmayan bir bağlantı yazmak yapısal olarak imkânsız. "Bağlantıları kontrol etmeyi unutma" diye bir kural yok, çünkü olamaz.

Aynı desen bir başka yerde: bir yazının gövdesinin indekslenmeye yetip yetmediğini üç ayrı yüzey soruyor — detay sayfası, site haritası ve dil katmanı. Üçü de aynı fonksiyonu çağırıyor. Ayrışmaları imkânsız, çünkü ayrı bir cevapları yok.

Üçüncü seviye de bedava değil

Bu yazıyı yazdığım gün bir hata buldum ve tam olarak buraya oturuyor.

İçerik liste sayfası, gösterdiği yazıları dile göre süzüyordu. Filtre çiplerini ise süzülmemiş ham listeden türetiyordu. Sonuç: İngilizce sayfa, İngilizcesi olmayan bir Türkçe kaydın etiketinden bir filtre çizdi. Çip görünüyordu, tıklanıyordu, hiçbir şey bulmuyordu.

Yapı vardı ama iki dal iki farklı kaynaktan besleniyordu. Yapısal imkânsızlık, ancak gerçekten aynı kaynağı paylaşırsan çalışıyor; "paylaşıyor gibi görünmek" yetmiyor.

Bir ayrıntı daha: bu kusur veri yokken görünmüyordu. Dokuz yazının dokuzu da gövdesizken liste boştu, çip hiç çıkmıyordu. İlk yazı yayınlandığı gün ortaya çıktı. Boş veriyle yapılan bir denetim, veriyle yapılmış sayılmaz.

Kendi kendini uygulayan kural

En sevdiğim örnek yasal künyede. Bilinmeyen bir alan tahmin edilmiyor, boş bırakılıyor — ve boş bırakılan alan sitede görünür bir "eksik" rozetine dönüşüyor.

Bugün yedi alan eksik ve bunu ziyaretçi de görüyor, ben de. Kural şu değil: "künyeyi doldurmayı unutma." Kural şu: boş bırakılan şey saklanamıyor. Uygulanması hatırlamaya bağlı değil, çünkü ihlal görünür.

Fikir ile sistem arasındaki fark tam burada. Fikir doğru bir cümledir. Sistem, o cümlenin ihlalini pahalı ya da imkânsız yapan düzenektir.

Bilmediğim şey

Her kuralın üçüncü seviyeye taşınabileceğini düşünmüyorum, ve taşınmalı mı onu da bilmiyorum. "Yorumlar niyet değil ölçüm taşır" bu depoda yazılı bir kural ve düzyazı seviyesinde duruyor. Bir betikle denetlenebilir mi? Muhtemelen kısmen. Denenmedi.

Bir de şu açık kaldı: yapı kurmanın maliyetini ölçmedim. Filtre çipini tek kaynaktan türetmek beş dakika sürdü. Yasal bağlantı dizini bir günü aldı. Hangi kuralın hangi seviyeyi hak ettiğine şu an sezgiyle karar veriyorum, ve bu tam olarak kaçınmaya çalıştığım şey.